گرجستان و اكثر بلاد است و اصناف آن را هفده بيان نموده‌اند و آنچه موجود و مستعمل است اين چهار صنف است يكى سفيد شفاف مايل به زردى و يا بىزردى و اين را يمانى نامند و اين آبى است كه از معدن آن كه بلاد يمن است مىچكد و منجمد مىگردد و اين بهترين اصناف است و صنف دويّم سفيد شفاف كه در آن مطلق زردى نيست و اين را زاج بلورى نامند و قطعه‌هاى اين مربع و معكب و مشقق مىباشد و صنف سيّم مايل به استداره و اين را زاج مدحرج نامند و صنف چهارم ملمس آن نرم و زود شكن و با زهومت رايحه و اين را زاج زفر نامند و سه صنف ديگر است كه همه غير مستعمل يكى زرد مستطيل و دويّم سرخ رنگ غير مضبوط الشكل و سيّم سبز شبيه به زاج و شور مزه و دو صنف ديگر است كه با سميت است و غير مستعمل يكى ازرق شفاف و دويّم سياه مايل به تيرگى . طبيعت مجموع آن : در دويّم گرم و در سيّم خشك و در سيّم گرم نيز گفته‌اند و بعضى سرد دانسته و اصلى ندارد . افعال و خواص آن : مجفف قوى و قاطع نزف الدم زخمها و زايل كننده گوشت زايد و التيام دهنده قروح و رافع چرك و زنگ معادن و در صاف كردن آب و شراب سريع الاثر و شرب آن مانع قى و غثيان و مقوى ماسكه و سعوط آن قاطع رعاف و قطور آب محلول آن جهت بياض عين و غشاوه رقيقين با تكرار عمل نافع و قطور مطبوخ آن در زيت جهت رفع كرى و نشف رطوبات و وجع آن و وجع انثيين مفيد و اكتحال مكلس مسحوق با مرواريد و شكر و پوست تخم مرغ و سرگين حردون اجزاى متساوى جهت قلع بياض عين مجرب و با مازو و سماق جهت دمعه و قمل و حمره مزمنه و اورام و سطبرى پلك چشم و قلع بثور لبنيه و سنون آن با فوفل جهت درد دندان و تقويت لثه و استحكام دندان متحرك و به دستور امساك آن بر دندان متحرك و با خاكستر بيخ كرنب جهت قلاع و به دستور با عسل جهت قلاع و مضمضه به طبيخ آن با سركه و عسل نيز و ذرور آن جهت ورم لثه و لهات نافع و به دستور طلاى آن از بيرون و ضماد آن با روغن جهت اورام بلغمى و با ادويه مناسبه جهت استسقاى لحمى و تهبج و با برگ آس جهت رفع بدبويى زير بغل و عرق آن و با نمك و مازو و گل سرخ و سركه جهت منع قروح ساعيه و خبيثه و سعى تزايد آن و با آب گرم و با عسل جهت حكه و جرب متقرح و با عسل جهت رفع آثار و با عصاره عصى الراعى بر بناگوش جهت منع سيلان مواد از گوش و بهق و با دردى خل و عفص هر سه مساوى جهت آكله و طلاى محلول آن در آب بر ناخن سفيد شده و خارش انگشتان و داخس و شقاق عارض از سرما و پاشيدن آب محلول آن جهت سوختگى آتش و منع آبله آن مؤثر و با موم جهت داخس و با آب بر موى و بر بدن جهت رفع قمل و رشك و اذابه لحم زايد در هر عضو كه باشد و ذرور آن جهت رفع نزف الدم و حمول آن به تنهايى در پارچه صوفى جهت رفع سيلان حيض و نشف رطوبات و اصلاح حال رحم و پيش از هنگام جماع مانع حمل و با قطران مسقط جنين با تكرار عمل و نفوخ آن در دهن افعى و به دستور قطور آن با آب دهن انسان كشنده آن و بخور آن در زير جامه خواب كسى كه بترسد و فزع نمايد جهت ازاله آن مؤثر و گذاشتن آن در زير جامه خواب مانع احتلام و رافع فزع در خواب . مقدار شربت آن : يك قيراط . بدل آن : نوشادر و گويند از خواص آن آنست كه چون كسى را چشم بد رسد و شب را بخور كند اگر در آن قطعه ثقبه به صورت چشم پيدا گردد و آن را در طرف قبله خانه آن شخص بگذارند چشم بد به اهل آن خانه نرسد . المضار : آشاميدن يك درم آن بسيار مضر و محدث سرفه شديد و يبس بسيار و مضر ريه و گاه مودى به سل گردد و دو درم آن فى الفور كشنده و مداواى آن آشاميدن شير تازه دوشيده و كره گاو و يا روغن گاو و شكر و فانيذ و قى كردن و ميوه تر و تازه خوردن است . شبت به كسر شين و فتح باى موحده و تاى مثناة فوقانيه مشدده كه به فارسى شوت و شود و به يونانى وانبيتون و به هندى سوا و سوى و تخم آن را به هندى والان خورد گويند . ماهيت آن : گياهى است معروف قايم بر يك ساق و شاخ‌هاى آن بسيار باريك شبيه به رازيانه و برگ‌هاى آن ريزه و گل آن چترى و تخم آن ريزه‌تر از رازيانه و اندك پهن به شكل نصف دانه رازيانه در طول و گفته‌اند كه اهل تجربه تصريح نموده‌اند كه هريك از رازيانه و شبت در بعضى اراضى منقلب به يكديگر مىشوند و قوّت آن تا دو سال باقى مىماند و از ادويه كبار جليلة القدر و بهترين آن تازه خوشبوى شكفته آنست . طبيعت آن : در آخر دويّم گرم و در اول دويّم خشك و گفته‌اند تر آن در آخر اول گرم و خشك آن در اول آن . افعال و خواص آن : محلل و منضج و مفتح سدد و هاضم و با ترياقيت و مسكن مغص و اوجاع بارده و مدر بول و حيض و جهت ربو و فواق امتلايى و ضعف معده و جگر و سپرز و سنگ گرده و مثانه و قولنج و منع فساد اطعمه و امراض بلغميه حادث در سينه و معده و امراض آلات تناسل و آشاميدن آن با عسل جهت رفع سموم و اعانت بر قى و اخراج اخلاط غليظه از معده و نيز آشاميدن طبيخ تازه و خشك برگ و تخم آن جهت پراكنده نمودن رياح و تحليل آنها از جميع اقطار بدن و وجع ظهر و گرده